रक्ताची नाती

बीप.बीप….बीप.बीप…बीप.बीप… “हा पेजर फेकुन द्यायला पाहीजे” असे त्रासिक सुर लावत मी तो आदळत बंद केला. आदल्या दिवशी रात्रीच एक रीलीज संपवुन पहाटेच्या साखरझोपेत, नुकताच झालेल्या साखरपुड्याच्या आठवणीत, पहुडलो होतो. परत डोळा लागतो न लागतो तोच फोनची घंटा खणाणली. आधी पेजर आता फोन. नक्किच आमचा रीलीज मॅनेजर असणार या खात्रिने, वैतागुन, डोळे चोळत मी फोन उचलला. “Who is it?” मी खेकसलो.

“अरे सुदु, हं ऎकु येतय का? मी दादा बोलतोय” …. आतापर्यंत माझी झोप उजाडलेल्या सुर्या एवढि उडाली होती. भारतातुन फोन येण्याच प्रमाण, स्काईप आधीच्या दिवसात अगदीच नगण्य होत. पुर्वी एकदा आईने कोणासोबत तरी बाकरवडी पाठवू का म्हणुन फोन केला होता तर मी खरडावुन सांगितलं होतं “तुझ्या फोनच्या खर्चात बाकरवडीची पाच पाकिटं आली असती. या पुढे मीच फोन करत जाईन.” भारतातुन दादाचा फोन यायचं काहिच कारण नव्हतं. माझ्या ह्रुदयाचा एक ठोका चुकला. सगळ ठिक तर असेल ना !? “बोल दादा” मी थोड धैर्य गोळा केलं.

“आधी खाली बैस आणि नीट ऎक. मी अहमदाबादहून बोलतो आहे. बाबांना एक जबरदस्त ऍक्सिडेन्ट झालाय. डोक्याला खूप मार बसलाय. ते सध्या कोमात आहेत. आई…मी पुण्याहुन आणि वैभवी….दादा (माझी होणारी बायको आणि साला) मुंबईहुन अहमदाबादला पोहोचलो आहोत. पण तु काळजी करु नकोस. आय.सि.यु. मध्ये डॉक्टर नीट काळजी घेत आहेत. पिल्लु (बहिण) परीक्षेच्या तयारीत पुण्यात आहे. तीच्या सोबतीला तनुजा (दादाची होणारी बायको) घरी आहे” एका दमात त्याने मन हलकं केलं. तोवर माझं ध्यैर्य पुर्णपणे कोलमडलं होत. कसा बसा हुंदका आवरत मी विचारल “आणि आईऽ कशी आहे?”. ती जरा मनाने हळवि आणि तीचा बाबांवर प्रचंड जीव. “घे तीच्याशीच बोल”. त्या दिवशी आईला प्रथमच एवढं हिमतीने बोलतांना ऎकलं. तीच्या आत्मविश्वासातला फरक लक्षात येण्याजोगा होता.

वैभवीशी एका गंभीर विषयावर बोलायचा हा माझा पहिलाच प्रसंग. या पुर्वी ’गुजगोष्टी’ करणं किंवा नविन फियांन्से या नात्याने इंप्रेशन मारण्याचाच अनुभव होता. तीने तीच्या निपुण डॉक्टरी आवाजात “बाबा नक्की बरे होतील” असा दिलासा दिला आणि मी कसाबसा सावरलो.

प्रत्येक आई-वडिलांपासुन दूर रहाणाऱ्यांचं “Worst Nightmare” माझ्या समोर खऱ्या आयुष्यात उभं राहिलं होतं. तो पहाटेचा फोन वाजला आणि सगळं काही बदललं होतं.

आठवणींचा पूर

डोळ्यांसमोर सतत हाय-डेफिनेशन मध्ये आठवणींचा सिनेमा चालु झाला होता. मन अचानक वीस वर्ष मागे गेलं. लॅम्ब्रेटावर सगळा कुटुंब-कबिला घेवून निघालेले बाबा माझ्या डोळ्यासमोर आले. समोर हॅन्डल धरुन दादा… मागे पदर, साडी सावरत, लहान बहिणीला आवरत बसलेली आई, आणि सगळ्यात मागे स्टेपनिवर मागल्या सीटला कवटाळून, कसरती करत… मी ! हे सगळं अवडंबर आणि (स्टेपनिवर मला नको त्या ठिकाणी दणका देणारे) खड्डे सांभाळत, बाबा मिश्कीलपणे विचारायचे “आहेस का रे सुदु… का पडलास मागच्या मागे?”. आज तेच बाबा अहमदाबाद सारख्या अनोळखी गावी, आयसियु मध्ये आयुष्याशी झगडत पडले होते, आणि मी ५००० मैल दूर राहुन काळजीशिवाय दूसरं काहीच करु शकत नव्हतो. स्टेटबॅंकेतल्या नोकरीच्या कामाने अहमदाबादला गेलेले असतांना त्यांच्या कारने रस्त्याच्या कडेला उभ्या असलेल्या ट्रकला धडक दिली होती. डोक्याला बसलेल्या मारामुळे ’स्कल फ्रॅक्चर’ होऊन खुप रक्तस्त्राव झाला होता. मेंदुला सुज येऊन एक बाजु पॅरॅलाईझ झाली होती तर दुसरी बाजु अनियंत्रीतपणे सारखी हलत होती. नशिबाने सारख्या परदेशवाऱ्या करणारा दादा तेव्हा मदतीला भारतातच होता.

विचारांच्या कल्लोळाने आता माझा मेंदु बधीर होऊ लागला होता. Helplessness was killing me. बऱ्या-वाईट विचारांचं डोक्यात थैमान चालु होतं. पिंजऱ्यातल्या वाघासारख्या येरझारा घालण्याशिवाय काहीच करता येत नव्हतं.

महिन्यापुर्वीच बॅंकेतल्या कामाकरता बाहेरगावी असलेले बाबा, आमच्या साखरपुड्या करता मोठ्ठी सुट्टी काढून आले होते. त्यांच्या आनंदाच्याभरात ते पोस्टिंगला असलेल्या कोणत्याश्या गावाहुन तीन लग्नांना पुरतील एवढं सामान घरी घेऊन आले होते. साखरपुडा उरकल्यावर ते पोस्टिंगच्या ठिकाणी निघाले तेव्हा मी ऎटित वैभवीला रेल्वेस्टेशनवर त्यांना सी-ऑफ करायला घेवुन गेलो होतो. सामान चढवुन माझी वैभवीला सिनेमाला घेवुन जायची घाई चालली होती. माझा उताविळपणा त्यांनी नेमका हेरला. “तुम्ही निघा आता. गाडी सुटायला अजुन वेळ आहे. मी बसतो काही वाचत.” वैभवीने मला चिमटा काढत शांत केलं. बहुदा तीला म्हणायचं होतं “अरे मुला, तु वडिलांना हमाल म्हणुन सामान लोड करुन द्यायला आलायस का सी-ऑफ करायला?” पण शेवटी माझ्या पोरकटपणाला प्रोत्साहन देत त्यांनी आम्हाला बोगी बाहेर काढलं. शेवटी गाडी सुटली…. एकदाची… आणि मी उड्या मारत सिनेमाला जायला काढता पाय घेतला.

आपल्या माणसाचं मोल ते दिसेनासे होई पर्येंत का कळु नये हे मला अजुन कळलेल नाहिये. मला वाटत आपला सर्वसामान्य व्यवहारीपणा ’आपल्या’ लोकांनाही लावायला हरकत नाही. जस आपण नाही का, दुकानातल्या सुपर-सेल वर तुटुन पडतो…. “ईन्जॉय व्हाईल सप्लाईज लास्ट!”. … तेच लॉजिक. फरक फक्त एवढाच की हे सप्लाईज संपले तर हजारपट जास्त मोल देवूनही परत मीळत नाहीत.

यु.एस.ए. ते आय.सि.यु.

मी रोज अपडेट घेत होतो. दिवसाची रात्र आणि रात्रिचा दिवस होत होता. मी स्वतःला कामात गुंतवुन घेण्याचा विफल प्रयत्न करत होतो. अहमदाबादला आता बाबांच्या मदतीला दोन्ही होणाऱ्या डॉक्टर सुना ’लोकं काय म्हणतील?’ ह्याची पर्वा न करता धावुन गेल्या होत्या. माझ्या आणि दादाच्या सासुरवाडींनी लग्ना अगोदरच सासरेबुवांची काळजी घ्यायला त्यांची ’पाठवण’ केली होती…. ते पण एका नविन गावी, केवळ जाणिवेने …. विश्वासावर. माणुसकीने पारंपारिकतेवर विजय मिळवला होता.

मी आतुरतेने वाट पहात असलेली गुड न्युज काही येत नव्हती. शेवटी मी मनिषाताईला फोन केला. ती पुण्यातली आमची शेजारी. एक नामांकित डॉक्टर, नुकतीच बदलुन अमेरिकेत आलेली. तीला तपशील देत अखेरीस मी विचारलं… “ताई… मी जाऊ?”. “किती दिवस झाले म्हणालास तु कोमात जाऊन?”.. “चार”.. “लग्गेच निघ”. मग माझी चक्र हलली. दोन दिवसा आधीच घेतलेली कामाची जबाबदारी ’हॅंन्डऒव्हर’ करत मी निघालो. It was leave without pay, but worth every penny lost.

माझ्या सासुबाई, होणाऱ्या जावयाला मुंबई एअरपोर्टला धीर आणि अहमदाबादच तिकीट द्यायला स्वतः आवर्जून आल्या होत्या. एका आईच्या मायेने सांत्वन करत त्यांनी मला आधार दिला. अहमदाबाद एअरपोर्टला घ्यायला दादा आला होता. मला सावरुन घेतांना त्याच्या चेहऱ्यावरची काळजी लपवायचा तो असफल प्रयत्न करत होता. शिक्षणाच्या निमित्याने आम्ही समजायला लागल्या पासुन दूर राहिलेलो असल्याने आमच्या भावांतली भावनिक संभाषणाची ही पहिलीच वेळ, केवळ फॅक्ट्च्युअल तपशीलांवरच संपली.

आयसियुच्या बाहेरच आमची फलटण भेटली… आई आणि सोबत तीच्या होणाऱ्या सुना. माझं बाहेरच इतकं ब्रेन-वॉशिंग झालं की मी आत नेमकं काय पहाणार आहे याचीच मला धास्ती भरली. वैभवीच्या पाठोपाठ मी एक एक बेड आणि पडदा ओलांडुन जात होतो आणि अनेक कुटुंबांची अगतिक स्थिती पहात होतो. कोणी ८० टक्के भाजलेलं, कोणी हार्टऍटॅक मधुन सावरणारं, कोणी ऍक्सिडंट होवुन लोळागोळा झालेलं, एका पडद्याआड ताटातुटीमुळे एका पत्नीने फोडलेला हंबरडा…. मन पिळवटून टाकणारं ते भयाण वातावरण होतं. एव्हाना मला भोवळ आली. कसा बसा तोल सावरत मी बाबांपर्यंत पोहोचलो तर धक्काच बसला….. तो औषधांचा उग्र वास, सलाईन, रक्ताच्या पिशव्या, जीव असल्याची ग्वाही देणारं ईसिजिचं ते निर्जीव यंत्र, अनेक ट्युबांचं जाळ, टेबलावर बाटल्यांचा खच, तोंडावर सुतकी भाव ठेवून कामात मग्न नर्स आणि बाबांचा अनियंत्रित हलणारा एकच हात…….. फोनवर मला धीर देतांना हे सगळं बरचं सौम्य करुन सांगण्यात आलं होतं. मला सावरायला दोन दिवस लागले.

पप्पाजी”

बाबांच्या अपघाताचा सविस्तर तपशिल लवकरच मिळाला. त्यांना जीवनदान देणाऱ्या देवमाणसांच्या भाषेत सांगायचं झालं तर…. “मै (मेहुलकुमारजी), अंबालालजी, विमलजी, राजेशकुमारजी और बिरजुभाई, अमावसके दिन मंदिर जा रहे थे, मारुती वॅन मे । रास्तेमें भीड देखी तो समझा ऍक्सिडंट हो गया है। पप्पा का बहोत खुन बेह रहा था । बेहोश थे । कोई हाथ लगाने को तैयार नही था । हमने सोचा भगवान ने हमे मंदिर के बजाय यहा उन्हे बचाने के लिये भेजा है । खुन को हाथ से रोक कर हमने पप्पा को उठा के वॅन मे डाला और ले गये गोव्हर्मेंट हॉस्पिटल । कंपाऊन्डर बोला एफ़आयआर के सिवाय हात नहीं लगा सकते तो बिरजुभाईने उसके कान के नीचे एक थप्पड लगाई । डॉक्टरसे, नेता का नाम लेके ऍडमिट करवाया । सरपे दबाया हुवा हाथ निकाला तो खुन की पिचकारीसे बगलवाली वाल रंग गई । बाद मे पप्पाजीके पॉकेटसे बैंकका कार्ड मिला और किसीने मम्मीजीको फोन लगाया ।”….

या चाळीशी-पन्नाशीच्या सर्वसामान्य दिसणाऱ्या गुजराथी बांधवांनी असामान्य काम केलं होतं. त्यात त्यांचा गडबडीत हरवलेला मोबाईल, रक्ताने माखलेली गाडी … ह्याची त्यांना पर्वा नव्हती. आम्ही त्यांना किमान हरवलेल्या मोबाईलचे पैसे, येनकेनप्रकारेन देण्याचा प्रयत्न केला. पण ही असामान्य लोकं आम्हां सामान्यांची पैश्याची भाषा बोलायला तयारच नव्हते. त्यांना हवी असलेली गोष्ट पैशाने विकत घेण्याजोगी नव्हती …. “हमे तो बस्स, पप्पाजीको उनके पैरोंपें.. हम निकले थे वो मंदिर ले जाना है… तो हम को सब कुछ मिल जायेगा”

त्यांनी आमच्या आईला “मम्मीजी” तर बाबांना “पप्पाजी” ही पदवी प्रेमाने बहाल केली होती !

मदतीचे हात

आमचं नविन कुटुंब आता हॉस्पिटलच्या एका खोलीत वसलं होतं. ६x६ ची खोली, एक खिडकी, एक दार, एक बेसिन, एक फॅन.. बस्स. त्यात आम्ही किमान सात लोक – आई, तीन मुलं, दोन होणाऱ्या सुना, दुरवर प्रवास करुन येणारे नातलग आणि गोडबोलेकाका. ते मुळचे मराठी, पण अहमदाबादला स्थाईक झालेले. त्यांच्या मराठीला एक गोड गुजराथी हेल होता. आमचा त्यांच्याशी आधीचा काहीच परिचय नव्हता. ते बाबांच्या बॅंकेत नोकरीला होते. तिथुनच त्यांची बाबांशी थोडीफार ओळख झालेली. आपल्या गावी, आपला एक सहकर्मचारी मृत्युशी झगडतो आहे आणि त्याचं कुटुंब नविन गावी एकटं पडलय ह्याच कल्पनेने त्यांना ’व्यापलं’ होतं. आम्ही आळीपाळीने २४ तास बाबां सोबत असायचो. ड्युटिवरील डॉक्टर आणि नर्स नीट काळजी घेत आहेत ह्याची खात्री करायला, बेडसोअर्स होत नाहीयेत आणि ते खाली पडणार नाहीत याची काळजी घ्यायला. दिवसभर बॅंकेतलं काम संपवून गोडबोलेकाका रात्री आठाच्या ठोक्याला हजर असायचे, फ्रेश! अधुन मधुन सोबत आईला आधार द्यायला काकुही असत. “अहो तुम्हा सगळ्यांना दिवसभर आहेच की… मला काय बॅंकेतच जायचं आहे” असा ते विनोद करत. “मी जागतो सकाळी २ ते ६. तुम्ही जरा झोप काढा” असं म्हणत सगळ्यात कठीण वेळ ते मागुन घ्यायचे.

या आधी मला कॉलेजात सबमिशन्सच्या आदल्या रात्री नाईटस मारायचा अनुभव होता, पण ही जबाबदारी फारच मोठी होती. काही रात्री बाबांच्या उशाशी जागल्यानंतर, मी अनेक रात्री झोपेतुन ओरडत भेदरुन उठायचो. कायम एकच स्वप्न ….. ऑन माय वॉच, मला नकळत डोळा लागलाय आणि त्यात बाबा पलंगावरुन खाली पडलेत आणि मी काहीच करु शकत नाहीये. मेंन्टल ट्रॉमा झालेल्या लोकांना असली नाईट्मेअर्स पडतात म्हणे. युध्दातुन परत येणाऱ्या सैनिकांना कीती मानसिक तणावातुन जावं लागत असेल, नाही? त्यांचे अनुभव तर अजुन कितीतरी जोखमीचे आणि भयावह असतील.
आत्या, काका, मामा, त्यांची मुलं, सुना, फॅमीली फ्रेंड्स… सगळे कामातुन वेळ काढत भेटीला, मदतीला, आधाराला येऊन जायचे. त्यांनी नवस बोलले, उपास केले, पारायणं केली, अंगारा पाठवला. प्रत्येक जण आपापल्यापरीने जमेल तशी मदत करत होतं.

अहमदाबादच्या मराठी व अमराठी लोकांनी सर्वतोपरी मदत केली. रोज सकाळी चहा आणि आंघोळीचं गरम पाणी तयार असायचं. रात्री दादाचा मित्र आईसाठी पथ्याच जेवण घेऊन यायचा.
बाबांच्यात आता मराठी, गुजराथी, पंजाबी आणि बंगाली रक्त पण वहात होतं. प्रथम, काही भेटीस येणाऱ्या नातेवाईकांनी रक्त दिलं. अनेकांचे ब्लडग्रुप मॅच व्हायचे नाहितं. अजुन रक्ताची गरज पडली तेव्हा साल्याने त्याच्या ऑफिसच्या अहमदाबाद शाखेत आवाहन केले. आवाहनानंतर तासाभरात अनेकांनी बाह्यावर करत, काहीही मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता, आनंदाने रक्त दिल. आपण एक जीव वाचवतो आहे ह्याच भावनेने ते उत्साही दिसत होते.

ह्या सगळ्यांच्या आधारावर आम्ही सगळे नविन गावी तग धरुन होतो आणि रोज उगवत्या सुर्या बरोबर परत mission “increasingly” impossible च्या मागे लागायचो.

दोन ईंची ब्रेक थ्रु

आता बाबांना कोमात जाऊन एक महिना उलटून गेला होता. आलेली दिवाळी फुसक्याबारसारखी अपेक्षा उंचावून निघुन गेली. कोमा, इंफेक्शन, तापाशी लढतांना अनेक औषधं झाली, सिटि स्कॅन झाले, अंगारे, पोथ्या, पारयणं, नवस झाले. प्रत्येकाने आपआपल्या परीने प्रयत्न केले. पण यश मात्र हाती लागत नव्हतं. एवढे उपाय करुन सुध्दा रिकव्हरी दिसत नव्हती आणि टेंशन वाढत होतं. माझं मन आता वैभवीच्या “बाबा नक्कि बरे होणार” या मंत्रावर शंका घ्यायला लागलं होतं. “हे बघ, स्टॅटिस्टिकली, कोमात पाच दिवसानंतर वाचणाऱ्यांचं प्रमाण….. ” माझं गणिती वाक्य अर्धवट तोडत ती म्हणायची “ते काहीही असो. मला खात्री आहे बाबा नक्किच शंभर टक्के शुद्धीवर येणार.” शेवटी एन्डोस्कोपि स्पेशालिस्ट कडे गेलो असतांना ’युरेका’क्षण आला. तोंडातली फिडिंग ट्युब २ ईंचानि भलत्याच ठिकाणी औषधं पोहोचवत होती. दोन ईंची ट्युबचं महत्व त्या दिवशी कळालं. आमच्या आशा परत पुलकित झाल्या. प्रयत्न नव्या जोमाने सुरु झाले.

एके दिवशी आईच्या नकळत तिला बाबांच्या उशाशी बसुन, त्यांचा हात हातात घेत हळुवारपणे कोमातुन बाहेर बोलावतांना पाहिलं. बाबा आपलं बोलणं ऎकत आहेत असा तिचा विश्वास होता. या आधी माझ्या नवतरुण खुळचट फिरंगी विचारांच्या भरात मी त्यांना चिडवायचो “अरे काय तुम्ही.. फक्त ऑफिस, घरकाम, मुलं… हेच का तुमचं आयुष्य? जरा हातात हात घेवुन पिक्चरला का जात नाही? एवढं काय ते लाजायचं.” आईपण कमाल करायची. पुजा समारंभाला बाबांसोबत “मम आत्मनाः” करत, पळीने उदकसोडतांना नव्यानवरी सारखी लाजायची. नंतर मला उपदेशाचे पाठ मिळायचे… “अरे प्रेम असायला हातात हात घालुन, नट-नट्यांसारखं गावभर गाणी म्हणत हींडावं लागत नाही”. तो उपदेश माझ्या ’मॉडरर्न’ डोक्याच्या आरपार निघुन जायचा. आईचं ते हळुवार बोलावणं ऎकुन असं वाटायचं की अचानक बाबांच्या हातांना परत संवेदना यावी आणि आईच्या हातांना त्यांनी अलगद धरुन घ्याव.

ट्युब योग्य जागी बसल्यानंतर, आधी निरुपयोगी ठरणारी औषधं आता आपली किमया दाखवु लागली होती. चार पाच दिवसांनी हाताचं ते अनियंत्रित हलणं बंद झालं. हळुहळु त्यांच्यात संवेदना येऊ लागली, डोळ्याच्या पापण्या हलायला लागल्या, ओठ थरथरायला लागले. अखेरीस एक दिवस बाबा त्यांच्या आवडीचं स्त्रोत्र, विष्णुसहस्त्रनाम पुटपुटत हळु हळु कोमातुन बाहेर आले. त्यांची आतल्याआत चाललेली स्ट्रगल तेव्हा दिसली. आमच्या आंनंदाला पारावार उरला नाही. बाहेरच्या नुकत्याच संपलेल्या दिवाळीच्या फटाक्यांचे आवाज आमच्या मनात परत जागे झाले.

त्या नंतर आमची रोज ओळख परेड चाले. बाबांच्या नशिबाने त्यांना बायकोचं नाव नीट आठवलं ! मुलांची नाव एकदम आठवली नाहीत मात्र त्यांनी एकएका वाक्यात तीनही मुलांची व्यक्तिचित्र त्यांच्या मिश्किल शैलीतुन इतकी बेमिसाल मांडली की आम्ही सर्वांनी तोंडात बोटं घातली. बाबांच्या स्मृतीत आम्ही पोरं नावांनी नाही तर आमच्या ’करतुतीं’नी घर करुन होतो !

ते हळु हळु चालायला फिरायला लागले आणि घरी जायची परवानगी मिळाली तोवर अहमदाबादेतल्या आमच्या वास्तव्याचा दिड महिन उलटुन गेला होता. त्यांना पुर्णपणे पुर्ववत व्हायला एक वर्षाहुन जास्त वेळ लागला.

अहमदाबादहुन निघायच्या आदल्या दिवशी बाबांना वाचवणारे गुजराथी बांधव आवर्जुन वॅन घेवुन आले होते, त्यांच्या पप्पाजींना आणि आम्हा सगळ्यांना त्यांच्या श्रद्धेच्या मंदिरात व आपल्या घरी जेवायला घेऊन जायला. त्या दिवशीच्या खाकऱ्याची आणि ऊंधियोची चव काही औरच होती.

देव + माणसं = देवमाणसं !!

माझा चमत्कारांवर, अंधश्रद्धांवर विश्वास नाही. माझ्यामते बाबांचा सर्वपित्री अमावस्येला झालेला अपघात हा केवळ को-ईंसिडंस होता. कदाचित त्या रात्री जरा जास्त अंधार असावा. पण ’देव’ ह्या संकल्पनेने आम्हा सगळ्यांना आशा दिली हे मात्र खरं आहे. हतबल क्षणी, मनुष्याच्या ताकदीच्या बाहेरही अनेक गोष्टी आहेत ह्याची जाणीव होते. “आसमान मे रहेने वाला जादुगर” काही किमया करुन जाईल ह्या पुसटश्या आशेवर आम्हाला संकटातल्या दिवसांना सामोर जाण्याचं बळ मिळालं.

आभार मानायचे ते कोणा कोणाला? रस्त्यावर निपचित पडलेल्या अपरीचीत व्यक्तिला मदतीचा हात देणाऱ्या जीवनदात्यांचे? की बाबांच्या रिकव्हरी फेज मध्ये त्यांचा आत्मविश्वास परत द्यायला एक बिनकामी पोस्ट तयार करणाऱ्या स्टेटबॅंकेतल्या स्नेह्यांचे? की सामजिक भोचकपणा झुगारुन देत, फुलटाईम घरचे डॉक्टर्स देणाऱ्या आमच्या सासुरवाडींचे? की दुखाःच्या क्षणी आपापल्या परीने आधार देणाऱ्या सगळ्या आप्तस्वकियांचे? ही सगळी लोकं तर आभारप्रदर्शनाच्या फॉर्म्यालिटि पलीकडे गेलेली आहेत. माणुसकीने आपलंसं करणारी ही लोकं भेटल्यावर माझा देवावरचा विश्वास वाढला नसला तरी देवमाणसांवरचा विश्वास नक्किच दृढ झाला आहे.

बायकांच्या भावनिकतेवर पुरुषदृष्टिने कितीही विनोद केले तरी, रात्री रडणाऱ्या बाळाचा टाहो ऎकुन फुटणारा पान्हा आणि आयुष्याशी झगडत असलेल्या नवऱ्याची काळजी घेणारी बायको बघितल्या शिवाय त्या भावनिकतेची आणि संवेदनाक्षमतेची खरी किंमत कळत नाही.

देश, वेष, भाषा, जात, ह्यांच्या पलीकडे गेलेली माणुसकी पाहिली की माणसाचं खरं ’नेचर’ कळतं. भावनेच्या आधारावर, संवेदनाक्षम मनं मोकळी करत जाणारी ही चालती बोलती देवमाणसं भेटली की त्यांच्या पाऊलावर आपली छोटी पावलं टाकाण्याची प्रेरणा मिळते.

जीवनदान देणारी उदात्त मनुष्यवृत्ति पाहिल्यावर, जेव्हा जीव घ्यायला निघालेले, लोकांना दूर करणारे, संकुचीत वृत्तीचे मराठी-बिहारी, रशियन-जॉर्जियन, हिंदु-मुस्लिम, जातीय वाद ऎकले की वाटतं, “व्ही क्यॅन डु बेटर दॅन धिस”. बाबांच्या एका जुन्या वहीत लिहिलेला शेर आठवतो – “अश्कोंको जो शबनम समझे, दर्दोंको जो सरगम समझे, ईंन्सा है वो ईंन्सा बडा, जो दुश्मन को भी हमदम समझे”.

रक्ताची नाती

कधी कधी जुन्या आठवणींना उजाळा मिळतो, उंधियो खातांना घास घशात रेंगाळतो, डोळे पाणावतात, आणि आमच्या आयुष्याला नविन वळण देणारी १९९९ ची ती अहमदाबाद मधली दिवाळी आठवते. आम्ही सगळे त्या अनुभवातुन खुप शिकलो. हा माझ्या डोळ्यांनी पाहिलेला, मनाने जाणवलेला फक्त चार महिन्यांचा आढावा. बाकी लोकांचे अनुभव बरेच वेगळेही असतील. पण ते, मी इथे सांगणं योग्य ठरणार नाही.
“झाडांमधुन जंगल पहायचं असेल तर जरा दूर जावं लागतं” म्हणतात. आज या गोष्टीला बरीच वर्ष झाली आहेत. आता दूरुन माणुसकीचं जंगल कसं स्वच्छ दिसतय !

आम्हा दोन्ही भावांची लग्नं ठरल्या प्रमाणे दोन महिन्यातच धुमधडाक्यात साजरी झाली. सासरकडच्या मंडळींनी जय्यत तयारी केली होती. अंगावर पांढरा कोट आणि गळ्यात स्टेथ्सस्कोप घालुन अहमदाबादमध्ये डॉक्टरच्या रुबाबात वावरणाऱ्या सुना, आता नऊवारीत आणि दागिन्यात लाजल्या सवरल्या होत्या. त्यांच्या सौंदर्यावर सजलेला तो आत्मविश्वासाचा, अमाप जिव्हाळयाचा, आणि माणुसकीचा अदृश्य दागिना त्यांचं रुप अजुनच खुलवत होता. लग्नाला सगळ्या नातेवाईकांत, शुभचिंतकात अहमदाबादच्या खास नातलगांचापण समावेश होता. अंबालालजी, मेहुलकुमारजी, विमलजी, राजेशकुमारजी, बिरजुभाई आणी गोडबोलेकाका आवर्जुन आले होते.

आमच्या रक्ताच्या नात्यात आता अनेकांची भर पडली होती. ’बहनेवाला खुन’ थांबवणारी, पिशव्या भरभरुन रक्त देणारी, आणी एका तान्हुल्यागत काळजी घेत बाबांना नवजीवन देणारी “रक्ताची नाती”.